مدیرالنفیسه

اعتراض های خیابانی از همان روزهای ابتدایی خود حامیان فراوانی پیدا کرد، حامیانی که اغلب آنها در خارج از ایران هستند و حالا پس از گذشت پنج روز به حمایت تمام قد از معترضان می پردازند. اما در داخل تاکنون هیچ گروه شناسنامه داری از معترضان حمایت نکرده است. فعالان سیاسی هم تلاش می کنند مرز خود را با اعتراض ها روشن کنند.

اگر اعتراض های سال 88از حمایت جریان اصلاح طلب در داخل کشور برخوردار بود، اعتراضات اخیر ظاهرا هیچ حامی داخلی ندارد و همه جریانات با آن مخالفت کرده اند. در این بین اصلاح طلبان بر حق آزادی بیان معترضان تاکید می کنند و می گویند دولت باید به دور از خشونت با آنها برخورد کند و اجازه تجمع به معترضان داده شود. بخشی از اصولگرایان نیز برخلاف گذشته با این دیدگاه همراهند.

اما با وجود اینکه این اعتراض ها در داخل از حمایت و سازماندهی هیچ گروهی برخوردار نیست و جبهه موافق ندارد اما در خارج از ایران در حمایت از آن جبهه ای قدرتمند تشکیل شده است. در این جبهه هم دولت های خارجی وجود دارند و هم گروه های متنوع سیاسی، هم تروریست و هم حامی حقوق بشر، هم سلطنت طلب و هم جمهوری خواه.

چهار لایه حامیان ناآرامی‌ و اغتشاش در ایران

در میان دولت های خارجی حامی اعتراضات در صدر آنها ایالات متحده آمریکا قرار دارد. آمریکا در دوره دونالد ترامپ ضدیت بسیار بیشتری با ایران پیدا کرده است. او پیشتر از تغییر حکومت در ایران حمایت کرده بود و حالا با این اعتراض ها خوشحال است و مدام از آن حمایت می کند.

او در آخرین موضع گیری اش که برای چهارمین بار درباره اتفاقات سخن می گوید، مدعی شد که زمان تغییر در ایران فرا رسیده است.

ترامپ روز دوشنبه یازدهم دیماه در توئیتر نوشت: «ایران، به رغم توافقنامه بسیار بدی که از سوی دولت اوباما با آنها امضا شد، در تمامی زمینه ها شکست خورده است. مردم بزرگ ایران برای سالهای زیادی سرکوب شده اند. آنها گرسنه غذا و آزادی هستند. همراه با حقوق بشر، ثروت ایران در حال چپاول شدن است. زمان تغییر فرا رسیده.»

دونالد ترامپ، یکشنبه ۱۰ دی هم در توئیتر خود نوشت: «ایران، نخستین دولت حامی تروریسم با موارد زیادی از نقض حقوق بشر که به صورت ساعتی اتفاق می افتد، حالا اینترنت را هم قطع کرده تا تظاهرکنندگان دوستار صلح نتوانند با هم ارتباط برقرار کنند. اصلا خوب نیست!»

دیگر مقامات آمریکایی نیز یکی پس از دیگری به حمایت از اعتراض ها در ایران پرداخته اند و نسبت به برخورد با معترضان هشدار داده اند.

نیکی هیلی، سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد بیانیه ای صادر کرد. هیلی در این بیانیه گفته است: «در آغاز سال نو، امید و دعای کا بدرقه راه میلیون ها نفر از مردمی که از دست حکومت های سرکوبگری در کره شمالی، ونزوئلا و به خصوص ایران رنج می کشند. جایی که مردم سرکوب شده ایران حالا صدایشان را به دست آورده اند. حکومت ایران از سوی مردمش در حال آزمایش شدن است. ما دعا می کنیم که آزادی و حقوق بشر در این روز همراه مردم باشد.»

اما در کنار آمریکا، کانادا دومین کشوری است که به جبهه حامیان اعتراضات پیوسته است، اما با احتیاط. وزارت خارجه کانادا هم با صدور بیانیه ای از جنبش مردم ایران حمایت کرد. در این بیانیه آمده است: «کانادا به دقت تظاهرات مردم ایران را دنبال می کند. ما از مقامات ایرانی می خواهیم حقوق بشر و دموکراتیک مردم را به رسمیت بشناسد. کانادا به حمایت از حقوق اساسی مردم ایران ادامه خواهد داد، حقوقی که شامل حق آزادی بیان می شود.»

سومین دولت حامی اعتراضات، رژیم صهیونیستی است. بنیامین نتانیاهو و چندی از مقامات این رژیم از همان روزهای اول اعتراضات از آن حمایت کردند. او در آخرین موضع گیری خود در اینباره ضمن رد هرگونه دخالت در این اعتراضات، گفت: «ایرانیان در پی آزادی‌های اساسی هستند که در چندین دهه اخیر، از آن محروم شده‌اند.»

به نظر می رسد موضع کشورهای عربی منتقد ایران از جمله عربستان سعودی نیز حمایت از اعتراض هاست با این وجود عربستان تاکنون در این باره سکوت کرده است اما علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی می گوید یکی از پشت پرده اعتراض ها عربستان است.

در کنار دولت های خارجی موافق اعتراضات، اروپا و برخی دیگر از کشورها همچون روسیه و ترکیه سعی کردند بیشتر اوضاع را رصد کنند. اتحادیه اروپا و کشورهای این حوزه از جمله بریتانیا اعلام کرده اند با نگرانی اوضاع ایران را زیر نظر دارند.

ترکیه و روسیه نیز نسبت به دخالت خارجی در امور داخلی ایران هشدار داده اند.

 رضا و فرح پهلوی از حامیان مهم اعترضات هستند

لایه دوم جبهه موافقان اعتراضات، برخی گروه های معاند جمهوری اسلامی است که در خارج از کشور فعالیت دارند. به نظر می رسد این گروه ها که منتظر اتفاقات اینچنینی هستند تمام توان و تلاش خود را برای حمایت از اعتراضات به کار بسته اند.

در صدر این گروه ها سلطنت طلب‌ها قراردارند. رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران اخیرا در موضع گیری معترضان را شایسته “ستایش ملی” دانسته است.

پیشتر فرح پهلوی هم در این باره موضع گیری کرده بود و از اعتراضات حمایت کرده بود. این حمایت ها بیشتر پس از آن مطرح شد که در اعتراضات شعارهایی در دفاع از پهلوی ها سر داده شد.

اما مریم رجوی، رهبر سازمان ترروریستی مجاهدین خلق(منافقین) نیز از حامیان پرو پا قرص اعتراضات بوده است. او در این باره بیانیه ای صادر کرد و از مردم ایران خواست به معترضان بپیوندند.

با وجود اینکه اعتراض ها در روز نخست در مشهد در واکنش به “گرانی” صورت گرفت اما به سرعت خط اعتراض ها تغییر کرد و حالا برخی از معترضان دست به اغتشاش می زنند و در خط براندزی نظام حرکت می کنند.

لایه سوم  فعالان حقوق بشر و برخی فعالان سیاسی نارضی است که از هر فرصتی برای مقابله با نظام استفاده می کنند.

شیرین عبادی از جمله این افراد است. این حقوقدان و برنده جایزه نوبل صلح در پیامی مردم ایران را به نافرمانی مدنی در مقابل حکومت دعوت کرد. او از مردم خواست در خیابان ها بمانند. عباس میلانی نویسنده و تاریخ نگار هم در میان حامیان این ناآرامی هاست.

فعالان سیاسی و فرهنگی دیگری هم در این باره اظهار نظر کرده اند و به دفاع از اعتراضات پرداخته اند اما بسیاری نیز سیاست سکوت را در پیش گرفته اند. به نظر می رسد سکوت بسیاری از روشنفکران و شخصیت های منتقد خارج از کشور از عدم اطمینان از ماهیت اعتراضات بر می آید.

البته در این میان عده ای نیز در داخل کشور به حمایت از اعتراض ها پرداخته اند. این گروه که بیشتر فعالان مدنی اند تلاش دارند معترضان را به سمت خودداری از ایجاد اغتشاش و اقدامات مخرب هدایت کنند. این عده با موضعگیری در شبکه های اجتماعی به فعالیت می پردازند. برخی از چهره ها مخصوصا هنرمندان صرفا به دفاع از مردم پرداخته اند.

لایه چهارم؛ رسانه ها هستند، مهمترین بازوی اعتراضات که از خارج از ایران هدایت می شوند. مهمترین رسانه ناآرامی ها “آمد نیوز” است. کانال خبری در پیام رسان تلگرام که از ساعات اولیه تجمع مشهد خود را در جایگاه رسانه، اعتراضات قرار داد.

“آمد نیوز” رسانه ای با هویت مبهم به حساب می آید که تاکنون اخبار کذب زیادی درباره ایران و مقامات کشور منتشر کرده است. با این حال این کانال تلگرام تلاش وسیعی برای به آشوب کشیدن ایران آغاز کرده است. این کانال آشکارا مردم را به ایجاد آشوب و رفتارهای خشونت بار تشویق می کند.

در تلگرام کانال های فراوانی ایجاد شده که ماهیت بسیاری از آنها تحریک مردم به شرکت در اعتراض ها و در مواردی ایجاد اغتشاش است. نقش گسترده شبکه های اجتماعی در این ناآرامی ها سمت و سوی اعتراض ها را تغییر داده است. عده ای معتقدند شبکه های اجتماعی باعث شده است، روایت های اغراق آمیزی از اعتراض ها منتشر شود.

رسانه های خبری دیگری نیز این اعتراضات را به صورت گسترده پوشش داده اند، از جمله بی بی سی و صدای آمریکا. در ایران اما رسانه ها با احتیاط درباره مسئله سخن می گویند. رسانه های مستقل داخلی تلاش می کنند با تحلیل رویداد زمینه برقراری آرامش، کنترل بحران ورضایت مردم مهیا شود، این رسانه‌ها جانب مردم را می‌گیرند اما با آسیب زدن به اموال عمومی و ایجاد اغتشاش مخالفت می کنند.

از یک قرن پیش، جامعه شبه‌جزیره عربستان و به تبع آن همه جغرافیای سلفی در یک حصار دینی بسته زندگی می‌کرد. داستان‌های زیادی درباره رنج افراد از فتوا‌های شیوخ وهابی تندرو روایت می‌شود. در یک مرحله‌ای در گذشته هنرها، فناوری‌های جدید، انتقاد از هیئت حاکمه و بسیاری دیگر از نظریه‌های علمی حرام بود. بعضی از این محرمات تاکنون حرام باقی مانده است.

دستگاه دینی عربستان چگونه مهار شد؟

 محرمات در عربستان سه نوع‌اند: اجتماعی، فناورانه و سیاسی. از دهه هشتاد قرن گذشته، حدت و شدت آن دسته از فتوا‌هایی که همه چیز‌های جدید را حرام اعلام می‌کرد، بیشتر شد. اما امروزه این فتوا‌ها بیش از تحریم به حلال‌سازی متمایل است. در آغاز دهه هشتاد، با ظهور “جریان بیداری” فتوا‌های تندرو رایج شد. میلیون‌ها جزوه سخنرانی و کتاب از این جریان به فروش رفت و این امر نشانه‌ای از وجود یک جریان عمومی بود که در این مسیر قرار داده شد.

از زمان تاسیس دولت اول سعودی در سال ۱۷۴۴ یک اتحاد بین دو شخصیت مهم آغاز شد: محمد بن سعود، بنیانگذار هیئت حاکمه و محمد بن عبدالوهاب، مؤسس مذهب وهابی. رابطه بین این دو شخصیت، مسیر تاریخی کشور عربستان را ترسیم کرد.

از همان آغاز، تمایل چموشی برای بستن تمام روزنه‌های جامعه وجود داشت. تا این جامعه از واقعیتی که در آن زندگی می‌کرد، جدا شود. جسدش در زمان حاضر و روحش در تاریخ سیر کند. تمام مسائل مهم زندگی معاصر حرام اعلام شد. تلویزیون، تلویزیون دارای دوربین، گردشگری، بیرون رفتن به قصد تفریح، نزدیک شدن به زن، رانندگی زنان، پخش ماهواره‌ای را حرام اعلام کردند. حتی (اهدای) گل سرخ هم حرام اعلام شد. زیرا این امر شبیه رفتار “کفار” بود. داستان و قصیده حرام شد، زیرا فاسد است، اینترنت حرام اعلام شد، زیرا به فساد منجر می‌شود.

این جنبه از مسائل با زندگی عامه مردم مرتبط بود. جنبه‌ای که بازتاب‌دهنده تصورات ساده‌ای است که از یک طرف دارای دیدگاه متعصبی درباره جهان و واقعیت است و از طرف دیگر واقعیت ویژه‌اش را به سادگی تجربه بسته و محدود بودن، محول می‌کرد. از این مرحله در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ عبور شد. پس از آن بود که دیگر فناوری حرام نبود و هنر‌ها مجال بروز یافتند. اما از دهه پیش، بازگشت تندروی دینی، همه مسائل را به حالت اول بازگرداند.

تندروی دینی که شیوخ وهابی آن را اعمال کردند، لاجرم به چند انفجار پی در پی منجر شد که از سال ۱۹۷۹ هنگام شورش جهیمان العتیبی علیه آل سعود، آغاز شد. این شورش فرصتی برای حرام کردن تظاهرات و تحمیل یک دیدگاه بشدت افراطگرایانه بر جامعه بود. این دیدگاه متکی بر یک قاعده فقهی بود که از آن برای محاصره زندگی مردم سوءاستفاده شد. بر اساس این قاعده “دفع مفاسد بر جلب منافع مقدم‌تر است.”

در مقایسه با آنچه که در چهار دهه گذشته اتفاق افتاد، جامعه شبه‌جزیره، به نوعی توازن دینی را تجربه می‌کرد. این سبک زندگی در مناطق جنوب، حجاز و شرق عربستان ادامه پیدا کرد. زیرا این مناطق به دلیل موقعیت جغرافیایی با دیگر کشور‌ها که غالبا مذاهب مختلفی دارند، تبادل اجتماعی داشتند.

ظهور العتیبی صرفا نتیجه یک تفکر دینی تندرو نبود بلکه بازتابی از رفتار سیاسی عربستان بود. چهار سال قبل از العتیبی، در سپتامبر ۱۹۶۵ شاهزاده خالد بن مساعد، ملک فیصل را در انتقام از کشته شدن برادرش، ترور کرد. برادر این شاهزاده در اعتراض به پخش فیلم و آهنگ از تلویزیون عربستان در حین حمله به ساختمان صداوسیما کشته شده بود.

راه حل دولت این بود که محدودیت‌هایی تحمیل کند که گویی منتظر توجیه آن‌ها بود. هیئت امر به معروف قدرت زیادی کسب کرد و هنگام اوقات نماز، مغازه‌ها را می‌بست و رفتار مردم را کنترل می‌کرد.

شاید عبارت “دین بدون فرهنگ” که اولیوییه روا، پژوهشگر فرانسوی در کتاب “جهل مقدس” آورده، بهترین توصیف ماهیت “جریان بیداری” باشد که در طول چهار دهه گذشته در عربستان سیطره ایدئولوژیک داشت. البته این توصیف، تحولات کنونی عربستان را به عنوان واکنش‌های طبیعی به آن جریانِ متفاوت با دستگاه رسمی دینی، تفسیر نمی‌کند. این تحولات، نشان‌دهنده انتقال از یک دوره خشونت‌زا به یک مرحله جدید است که جای گرفتن علنی در آغوش صهیونیسم را توجیه می‌کند.

آنچه که هم‌اکنون در عربستان اتفاق می‌افتد؛ فقط نتیجه انسداد نظری و تفسیر صوری از مفهوم بیداری نیست. بلکه یک ایجاب خارجی است. تفسیر صوری از مفهوم بیداری بوسیله نوشتجات شبیه به هم و افکار بی‌مایه مبلغان مذهبی شکل گرفت. آنچه که این امر را ثابت می‌کند، دگرگونی سریع مفتی‌ها است. به عنوان نمونه، عبدالعزیر آل الشیخ، مفتی عربستان، ظرف سه هفته از روی همان منبری - در مسجد امام ترکی - که مشارکت زنان در انتخابات شورای شهر را حرام اعلام کرده بود، مشارکت آن‌ها را حلال اعلام کرد. این امر به بسیاری از مردم نشان داد که دستگاه‌های دینی کاملا تابع کاخ پادشاهی است و این دستگاه برای خدمت به منافع و گرایش‌های سیاسی دربار عمل می‌کند. این مسئله باعث از بین رفتن اعتماد مردم و بویژه روشنفکران مستقل به روحانیون شد. آن‌ها معتقدند که تغییر فتوا‌ها ناشی از تغییر دیدگاه مفتی و رسیدن او به یک اجتهاد جدید نیست، بلکه این تغییر را ناشی از تغییر تفکر و گرایش سیاسی حاکم می‌بینند. مفتی نیز چاره‌ای جز همراه شدن با تغییرات جدید ندارد.

مرتبط نکردن این مسیر با یک مسیر دیگر که باعث بوجود آمدن القاعده و داعش شد، غیر ممکن است. این دو گروه بر اساس فتوا‌های تکفیری واپسگرایان، تندروی بی‌نظیری را نشان دادند. پیدایش القاعده با آغاز بازگشت به تندروی - پس مدتی آرامش در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ - همزمان شد. دستگاه‌های اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل برای اجرای برنامه‌های خونین، مخرب و دردناک از افغانستان گرفته تا عراق و سوریه، از این دو گروه استفاده کردند.

با روی کار آمدن سلمان بن عبدالعزیز و پسرش محمد - پرنفوذترین مرد - تصمیم ریشه‌کن کردن میرات فتوا‌های تندروی “جریان بیداری” نه تنها با هدف سکولارسازی کشور بلکه اساسا برای پاسخ‌دهی به خواسته‌های آمریکایی در خصوص موضع در قبال قدس و حق فلسطینی‌ها به عنوان بخشی از آنچه “توافق قرن” نامیده می‌شود، گرفته شد؛ بنابراین طبیعی بود که فتوا‌ها زیر و رو شود. به طوری که ناگهان قدس به یک شهر غیرمهم برای مسلمانان و عرب‌ها تبدیل شد و فلسطین نیز صرفا مشکل خود فلسطینی‌ها شد. فتوا‌ها، بر حرام بودن قتل صهیونیست‌های یهودی تاکید کرد. نمونه این امر، فتوای شیخ وهابی علی الحلبی است. این فتوا‌ها به کاستن از اهمیت قدس و به حاشیه راندن مسئله فلسطین بوسیله سکوت کر کننده رسمی سیاسی و دینی منجر شد. سکوتی که نشکست جز با صدا‌های برخی از نویسندگان سعودی که فلسطینی‌ها را مورد هدف قرار می‌دادند.

منبع: وبگاه شبکه المیادین

ترجمه: وبگاه فرارو